Bí Quyết Viết Prompt Hiệu Quả: Tại Sao Cùng Câu Hỏi Người Được Người Không
Cùng hỏi AI một câu nhưng kết quả lại khác nhau – lý do nằm ở cách viết prompt. Học 4 thành phần đơn giản để AI hiểu đúng ý bạn ngay lần đầu.
Bí Quyết Viết Prompt Hiệu Quả: Tại Sao Cùng Câu Hỏi Người Được Người Không
Series: AI Từ Zero – 30 Ngày Thay Đổi Cách Bạn Làm Việc | Tập 3
Hôm qua anh Minh nhắn mình một tin nhắn khá dài.
Anh kể: anh hỏi ChatGPT giúp soạn email nhắc công nợ cho đối tác, nhưng AI trả về một đoạn văn tiếng Anh rất... công ty Mỹ. Cứng nhắc, xa lạ, đọc xong không dám gửi. Trong khi đó, anh đồng nghiệp ngồi cạnh hỏi gần giống vậy, lại nhận được đúng cái email tiếng Việt lịch sự, đúng tone công ty xuất nhập khẩu, gửi luôn được.
Anh Minh bực: "Cùng một cái app mà sao khác nhau vậy mày?"
Câu trả lời nằm ở prompt — cái cách bạn ra lệnh cho AI.
Và đây chính là thứ mình muốn nói thẳng với bạn hôm nay.
Prompt Là Gì Và Tại Sao Nó Quan Trọng Đến Vậy?
Hãy tưởng tượng AI như một nhân viên mới cực kỳ thông minh, nhưng không biết gì về công ty bạn, không biết bạn là ai, không biết bạn cần gì nếu bạn không nói rõ.
Bạn bảo: "Soạn email nhắc nợ." — Nhân viên đó sẽ soạn theo kiểu... chung chung nhất có thể.
Bạn bảo: "Soạn email tiếng Việt, giọng lịch sự nhưng dứt khoát, gửi cho đối tác người Việt đang nợ công ty mình 45 ngày, mình là kế toán công ty xuất nhập khẩu." — Nhân viên đó sẽ soạn đúng thứ bạn cần.
Prompt tốt không cần bạn phải giỏi kỹ thuật. Chỉ cần bạn biết mình muốn gì và diễn đạt đủ thông tin.
4 Thành Phần Tạo Nên Một Prompt Hiệu Quả
Mình đã thử nghiệm hàng trăm prompt trong nhiều tháng, và nhận ra công thức cơ bản nhất gồm 4 phần. Không cần nhớ hết ngay, nhưng càng dùng đủ phần thì kết quả càng tốt.
1. Vai trò (Role) — Bạn muốn AI đóng vai ai?
Mở đầu prompt bằng cách giao vai trò cho AI.
"Bạn là một kế toán giàu kinh nghiệm tại công ty xuất nhập khẩu Việt Nam..."
Hoặc đơn giản hơn:
"Hãy đóng vai chuyên gia Excel..."
Tại sao cần? Vì AI sẽ điều chỉnh ngôn ngữ, mức độ chuyên môn và cách tiếp cận theo vai trò đó. Hỏi cùng một câu với vai trò "kế toán" khác hoàn toàn với vai trò "giáo viên tiểu học".
2. Ngữ cảnh (Context) — Tình huống của bạn là gì?
Đây là phần nhiều người hay bỏ qua nhất, và cũng là lý do anh Minh nhận được email tiếng Anh.
Ngữ cảnh bao gồm:
- Bạn đang ở tình huống nào?
- Đối tượng là ai?
- Đã xảy ra chuyện gì trước đó?
Ví dụ anh Minh đáng ra nên thêm: "Đối tác là công ty Việt Nam, mình đã nhắc 2 lần qua điện thoại nhưng chưa nhận được phản hồi, giờ cần email chính thức."
Chỉ thêm mấy dòng đó thôi — kết quả khác hẳn.
3. Yêu cầu cụ thể (Task) — Bạn muốn gì chính xác?
Đừng viết mơ hồ. Càng cụ thể càng tốt.
Thay vì: "Viết email nhắc nợ"
Hãy viết: "Viết một email tiếng Việt, dài khoảng 150 từ, giọng điệu lịch sự nhưng rõ ràng, nhắc đối tác thanh toán công nợ 45 ngày, có đề cập đến số hợp đồng và deadline thanh toán mới là ngày 30 tháng này."
4. Định dạng đầu ra (Format) — Bạn muốn nhận kết quả như thế nào?
AI không tự biết bạn muốn kết quả dạng đoạn văn, danh sách, bảng hay email. Hãy nói thẳng.
"Trả lời bằng tiếng Việt. Chia thành 3 đoạn ngắn. Đừng dùng từ ngữ quá trang trọng."
Thực Hành Ngay: Nâng Cấp Prompt Của Anh Minh
Mình lấy đúng trường hợp của anh Minh để minh họa. Nhìn sự khác biệt giữa hai prompt:
Prompt yếu (cái anh Minh đã dùng):
"Soạn email nhắc công nợ cho đối tác"
Prompt mạnh (sau khi áp dụng 4 thành phần):
"Bạn là kế toán của một công ty xuất nhập khẩu tại TP.HCM. Mình cần soạn một email tiếng Việt gửi cho công ty đối tác trong nước, họ đang có khoản công nợ theo hợp đồng số XNK-2024-089, đã quá hạn 45 ngày. Mình đã nhắc qua điện thoại 2 lần nhưng chưa có phản hồi. Hãy viết email lịch sự nhưng dứt khoát, yêu cầu thanh toán trước ngày 30/12/2024, độ dài khoảng 150 từ, chia thành 3 đoạn rõ ràng: mở đầu – nội dung nhắc nợ – kết thúc có lời đề nghị liên hệ lại."
Kết quả của prompt thứ hai? Email ra đúng tiếng Việt, đúng tone doanh nghiệp, anh Minh chỉ cần điền tên công ty vào là gửi được.
Mình không phóng đại đâu. Mình đã thử cả hai với ChatGPT và Claude — prompt dài hơn luôn ra kết quả tốt hơn đáng kể.
Những Lỗi Phổ Biến Người Mới Hay Mắc
Sau khi nói chuyện với khá nhiều người lần đầu dùng AI, mình thấy có mấy lỗi lặp đi lặp lại:
- Hỏi quá ngắn và mơ hồ — AI đoán mò, bạn thất vọng với kết quả
- Không nói ngôn ngữ muốn nhận — AI mặc định tiếng Anh vì phần lớn dữ liệu huấn luyện là tiếng Anh
- Không nói rõ đối tượng — email gửi sếp khác email gửi đối tác, khác email gửi nhân viên
- Chấp nhận kết quả đầu tiên ngay cả khi chưa đúng — AI cho phép bạn phản hồi và yêu cầu chỉnh sửa, đừng ngại nói "chỉnh lại đoạn này giúp mình"
- Sợ prompt dài — Nhiều người nghĩ prompt dài là phức tạp. Thật ra ngược lại: prompt càng chi tiết, AI càng ít phải đoán, kết quả càng chính xác
Bài Tập Cho Bạn Hôm Nay
Mình muốn bạn thử ngay sau khi đọc bài này. Đừng để "để mai".
Lấy một việc bạn đang cần làm trong công việc hôm nay — soạn email, tóm tắt một tài liệu, lên danh sách câu hỏi cho cuộc họp — rồi viết prompt theo đúng 4 thành phần mình vừa hướng dẫn.
Nếu kết quả chưa như ý, đừng bỏ cuộc. Hãy thêm thông tin và thử lại. Đó chính là cách học prompt nhanh nhất: thử — nhìn kết quả — điều chỉnh — thử lại.
Anh Minh sau khi mình hướng dẫn lại, đã tự viết được prompt cho 5 loại email khác nhau mà không cần hỏi thêm. Anh nói: "Hóa ra không phải AI dở, tại mình hỏi chưa đúng cách."
Đúng vậy. Hoàn toàn đúng.
Xem thêm:
Tập tiếp theo mình sẽ đi sâu hơn vào một use case cụ thể: dùng AI để xử lý dữ liệu Excel — thứ mà anh Minh và rất nhiều kế toán đang cần mỗi ngày. Đón xem nhé.